-मुलींचे वाढते वय, वाढलेल्या अपेक्षा आणि विवाहसंस्था

दिशा लाईव्ह न्यूज --::--- आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या समाजात विवाहसंस्था एका महत्त्वाच्या संक्रमणातून जात आहे. एकेकाळी विवाह हा केवळ सामाजिक परंपरा किंवा कुटुंबाच्या इच्छेनुसार होणारा संस्कार मानला जात होता. आज मात्र तो दोन व्यक्तींच्या स्वप्नांचा, विचारांचा, भावनांचा, जबाबदाऱ्यांचा आणि समान मूल्यांचा जाणीवपूर्वक स्वीकारलेला निर्णय बनला आहे. त्यामुळे विवाहाचे स्वरूप, त्यामागील विचार आणि त्याबाबतच्या अपेक्षा यामध्ये मोठ्या प्रमाणात बदल होताना दिसत आहेत.

पूर्वी कमी वयात विवाह होणे ही सामाजिक परंपरा होती. शिक्षणाच्या मर्यादित संधी, संयुक्त कुटुंब व्यवस्था आणि पारंपरिक सामाजिक रचना यामुळे विवाह लवकर होत असत. मात्र आज परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. उच्च शिक्षण, व्यावसायिक स्पर्धा, करिअरमध्ये स्थिरता, आर्थिक स्वावलंबन, परदेशात शिक्षण किंवा नोकरीच्या संधी आणि स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्याची इच्छा यामुळे युवक-युवती विवाहाचा निर्णय अधिक उशिरा घेत आहेत. अनेकांसाठी विवाह हा आयुष्याची सुरुवात नसून, आयुष्य स्थिर झाल्यानंतर घेतला जाणारा महत्त्वाचा निर्णय बनला आहे.

यासोबतच विवाहाविषयीच्या अपेक्षांमध्येही लक्षणीय वाढ झाली आहे. आजचा युवक किंवा युवती जोडीदारामध्ये केवळ सौंदर्य किंवा आर्थिक स्थैर्य शोधत नाही, तर समजूतदारपणा, भावनिक परिपक्वता, शिक्षण, करिअर, आर्थिक स्वावलंबन, कुटुंबाबद्दल आदर, आधुनिक विचार, संवाद कौशल्य, सामाजिक प्रतिष्ठा, जीवनशैली आणि वैचारिक जुळवून घेण्याची क्षमता अशा अनेक गुणांची अपेक्षा करतो. या अपेक्षा काही प्रमाणात योग्य असल्या तरी त्या अवास्तव पातळीवर गेल्यास योग्य जोडीदार मिळणे अधिक कठीण होते.

सामाजिक माध्यमांचा या बदलांवर मोठा प्रभाव पडत आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब किंवा इतर माध्यमांवर दिसणारे "परिपूर्ण" जोडपे, आलिशान जीवनशैली, महागडे समारंभ आणि सतत आनंदी दिसणारे संसार यामुळे अनेक तरुणांच्या मनात विवाहाविषयी अवास्तव कल्पना निर्माण होतात. वास्तवात प्रत्येक नात्यात मतभेद, तडजोड, संघर्ष आणि समजूतदारपणा आवश्यक असतो; मात्र सोशल मीडियावरील चित्र वेगळे असल्याने वास्तव स्वीकारणे कठीण जाते.

आर्थिक परिस्थितीही विवाहाचे वय वाढवणारा महत्त्वाचा घटक ठरली आहे. वाढती महागाई, घर खरेदीचा खर्च, नोकरीतील अस्थिरता, व्यवसायातील स्पर्धा आणि भविष्यातील आर्थिक सुरक्षिततेची चिंता यामुळे अनेक युवक-युवती विवाह पुढे ढकलतात. "आधी आर्थिक स्थैर्य, मग विवाह" हा विचार अधिक प्रबळ होत आहे.

स्त्रियांच्या शिक्षणात आणि आर्थिक स्वावलंबनात झालेली वाढ हा समाजासाठी अत्यंत सकारात्मक बदल आहे. आज महिलाही स्वतःचे करिअर घडवत आहेत, महत्त्वाचे निर्णय घेत आहेत आणि विवाहामध्ये समानतेची अपेक्षा ठेवत आहेत. त्यांना केवळ गृहिणी म्हणून नव्हे, तर समान भागीदार म्हणून स्वीकारले जावे, अशी अपेक्षा असते. हा बदल विवाहसंस्थेला अधिक समतोल आणि परिपक्व बनवणारा आहे.

त्याचवेळी विवाहसंस्थेसमोर काही गंभीर आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. विवाहाचे वय वाढल्यामुळे योग्य जोडीदार शोधणे कठीण होते. अपेक्षा जास्त असल्याने अनेक चांगले प्रस्ताव केवळ छोट्या कारणांमुळे नाकारले जातात. काही वेळा करिअर आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याला प्राधान्य देताना विवाहाचा निर्णय इतका पुढे ढकलला जातो की नंतर मानसिक, सामाजिक किंवा कौटुंबिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात.

आज अनेक तरुण-तरुणी स्वतंत्र कुटुंबाची निवड करतात. त्यामुळे संयुक्त कुटुंब व्यवस्था कमी होत आहे. यामुळे वृद्ध आई-वडिलांची काळजी, मुलांचे संगोपन, भावनिक आधार आणि कौटुंबिक संस्कार यांसारख्या बाबींवर परिणाम होत आहे. वाढत्या एकल कुटुंबांमुळे वृद्धांचे एकाकीपण आणि मानसिक असुरक्षितता हीदेखील गंभीर सामाजिक समस्या बनत आहे.

अपेक्षांच्या वाढत्या ओझ्यामुळे विवाह टिकवण्याऐवजी तोडण्याचे प्रमाण काही प्रमाणात वाढताना दिसते. छोट्या मतभेदांवर संवादाऐवजी दुरावा निर्माण होतो. संयम, तडजोड आणि स्वीकार या मूल्यांचा अभाव असल्यास नाते कमकुवत होऊ शकते. परिणामी घटस्फोट, मानसिक ताण, नैराश्य आणि एकाकीपणा यांसारख्या समस्या वाढण्याची शक्यता असते.

विवाहाचे वाढते वय आणि घटता जन्मदर यांचा भविष्यात लोकसंख्येच्या रचनेवरही परिणाम होऊ शकतो. वृद्धांची संख्या वाढणे, कामगार वर्गाचे प्रमाण कमी होणे आणि सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थेवर ताण येणे यांसारखी आव्हाने भविष्यात अधिक गंभीर ठरू शकतात.

मात्र या सर्व बदलांकडे केवळ नकारात्मक दृष्टीने पाहणे योग्य ठरणार नाही. आजचे युवक-युवती अधिक जागरूक, शिक्षित आणि जबाबदार निर्णय घेणारे आहेत. जबरदस्तीपेक्षा परस्पर संमतीला महत्त्व मिळत आहे. आंतरजातीय, आंतरधर्मीय आणि आंतरसांस्कृतिक विवाहांमुळे सामाजिक समतेलाही चालना मिळत आहे. स्त्री-पुरुष समानता, परस्पर आदर आणि सामायिक जबाबदारी ही आधुनिक विवाहसंस्थेची सकारात्मक वैशिष्ट्ये आहेत.

आजची खरी गरज आहे ती समतोल साधण्याची. स्वातंत्र्याबरोबर जबाबदारी, करिअरबरोबर कुटुंब, अपेक्षांबरोबर स्वीकार, आधुनिकतेबरोबर संस्कार आणि व्यक्तिमत्त्वाबरोबर नात्यांची जपणूक यांचा समन्वय साधणे आवश्यक आहे. विवाह हा परिपूर्ण व्यक्ती शोधण्याचा प्रवास नसून, दोन अपूर्ण व्यक्तींनी परस्पर विश्वास, प्रेम, संयम, संवाद आणि सहकार्याच्या आधारावर सुंदर आयुष्य घडवण्याचा प्रयत्न आहे.

शेवटी, विवाहसंस्था बदलत आहे; पण तिचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट बदलत्या काळानुसार ती अधिक परिपक्व आणि व्यापक होत आहे. आधुनिक विचारांचा स्वीकार करताना मानवी नात्यांतील संवेदनशीलता, विश्वास, त्याग, संवाद आणि बांधिलकी जपली, तर विवाहसंस्था भविष्यातही समाजाचा सर्वात मजबूत आणि मूल्याधिष्ठित पाया राहील. कारण कोणतीही आधुनिकता प्रेम, विश्वास आणि परस्पर आदर यांची जागा घेऊ शकत नाही.

– सौ. वनिता राजेश अग्रवाल

मो. ९४०४१३२३८९