दिशा लाईव्ह न्यूज -:-- “ज्यांच्या आयुष्याचा ध्यास समाजसेवा, ज्यांच्या कार्याचा श्वास शिक्षण आणि ज्यांच्या प्रयत्नांतून अनेक पिढ्यांच्या भविष्याच्या वाटा उजळल्या, असे कर्मयोगी म्हणजे कर्मवीर तात्यासाहेब हरी रावजी पाटील.”
समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी आयुष्यभर झटणाऱ्या व्यक्तींचे कार्य काळाच्या ओघात कधीही विस्मरणात जात नाही. काही व्यक्ती स्वतःच्या आयुष्यापुरते जगत नाहीत, तर आपल्या कार्यातून पुढील अनेक पिढ्यांचे जीवन घडवतात. कर्मवीर तात्यासाहेब हरी रावजी पाटील हे अशाच कर्तृत्ववान, दूरदृष्टी असलेल्या आणि समाजाप्रती प्रखर बांधिलकी जपणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते.
शिक्षणाच्या गंधाने विद्यार्थ्यांची मने सद्गुणांनी आणि सद्विचारांनी समृद्ध व्हावीत, त्यांच्यामध्ये स्वाभिमान, स्वावलंबन, सेवाभाव आणि कर्तृत्वाची भावना निर्माण व्हावी, या व्यापक विचारातून तात्यासाहेबांचे कार्य घडत गेले. शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळविण्याचे साधन नसून व्यक्तिमत्त्व आणि समाज घडविण्याचे प्रभावी माध्यम आहे, हा विचार त्यांनी आपल्या कृतीतून समाजासमोर ठेवला.
साध्या जीवनातून मोठ्या ध्येयाची वाटचाल
कर्मवीर तात्यासाहेब हरी रावजी पाटील यांचा जन्म ८ मे १९१९ रोजी आमडदे, ता. भडगाव, जि. जळगाव येथे झाला. १९२६ ते १९३३ या कालखंडात त्यांचे प्राथमिक शिक्षण आमडदे येथे, तर माध्यमिक शिक्षण भडगाव येथे झाले.
खादीचा ध्यास, साधी राहणी आणि ग्रामीण जीवनाशी असलेली घट्ट नाळ ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये होती. सर्वसामान्य शेतकरी, कष्टकरी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांच्या अडचणी त्यांनी जवळून अनुभवल्या. त्यामुळे ग्रामीण समाजाच्या उन्नतीसाठी शिक्षण, सहकार, शेती, ग्रामविकास आणि सामाजिक प्रबोधन या सर्व क्षेत्रांत काम करण्याचा त्यांनी ध्यास घेतला.
त्यांच्या विचारांत केवळ स्वतःची प्रगती नव्हती. “आपण पुढे जाताना आपल्या समाजालाही पुढे घेऊन गेले पाहिजे,” ही भूमिका त्यांच्या संपूर्ण कार्यातून दिसून येते.
स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग
देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्याने भारलेल्या त्या काळात तरुण तात्यासाहेबांनी राष्ट्रकार्याची वाट स्वीकारली. १९३६ मध्ये अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या फैजपूर अधिवेशनात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.
त्यानंतर १९४२ च्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनात त्यांनी स्वातंत्र्यसैनिक भगवान भुसारी यांच्या खांद्याला खांदा लावून सहभाग घेतला. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष करणाऱ्या त्या पिढीतील देशभक्ती, त्याग, ध्येयवाद आणि राष्ट्रनिष्ठा यांचा त्यांच्या पुढील सार्वजनिक जीवनावर मोठा प्रभाव पडला.
स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात निर्माण झालेली सामाजिक बांधिलकी त्यांनी स्वातंत्र्यानंतरही कायम जपली. स्वातंत्र्य मिळाले म्हणजे कार्य संपले नाही, तर आता देश आणि समाज उभारण्याची खरी जबाबदारी सुरू झाली, या भावनेने त्यांनी सार्वजनिक जीवनात काम केले.
सहकारातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ
ग्रामीण भागाच्या आर्थिक उन्नतीसाठी सहकार चळवळ ही प्रभावी शक्ती ठरू शकते, याची जाणीव तात्यासाहेबांना होती. त्यामुळे त्यांनी सहकार क्षेत्रात सक्रिय सहभाग घेतला.
आमडदे ग्रुप को-ऑपरेटिव्ह सोसायटीचे संस्थापक म्हणून त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. विविध कार्यकारी सोसायट्यांच्या माध्यमातूनही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. शेतकरी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी त्यांची नाळ कायम जोडलेली राहिली.
कृषी उत्पन्न बाजार समिती, पाचोरा येथे त्यांनी उपाध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली. तसेच १९४६ मध्ये पाचोरा-भडगाव विकास मंडळाचे उपाध्यक्ष म्हणून कार्य केले.
भडगाव तालुका गिरणा फ्रुट सेल्स सोसायटीचे संस्थापक म्हणून कृषी उत्पादनांच्या बाजारपेठेशी संबंधित उपक्रमांना त्यांनी हातभार लावला. पुढे वसंत सहकारी साखर कारखान्याचे चेअरमन म्हणूनही त्यांनी नेतृत्व केले.
सहकार, कृषी, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि ग्रामविकास या क्षेत्रांचा परस्पर संबंध ओळखून त्यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न तात्यासाहेबांनी केला. ग्रामीण विकास हा केवळ रस्ते किंवा इमारती बांधण्यापुरता मर्यादित नसून शेतकऱ्याची आर्थिक स्थिती, शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक जाणीव यांचा एकत्रित विकास झाला पाहिजे, अशी व्यापक भूमिका त्यांच्या कार्यातून दिसून येते.
ग्रामविकासात सक्रिय योगदान
१९५२ मध्ये तालुका सुपरवायझिंग युनियनचे चेअरमन आणि १९५३ मध्ये आमडदे ग्रामपंचायतीचे सरपंच म्हणून त्यांनी जबाबदारी स्वीकारली.
गावाच्या विकासासाठी स्थानिक पातळीवर सक्षम नेतृत्व आवश्यक असते, यावर त्यांचा विश्वास होता. ग्रामपंचायत, सहकारी संस्था आणि सामाजिक संस्था यांचा योग्य वापर करून ग्रामीण भागाच्या विकासाला चालना देण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला.
१९५५ मध्ये जळगाव जिल्हा मराठा समाज को-ऑपरेटिव्ह शिक्षण संस्थेचे संचालक म्हणून त्यांनी कार्य केले. १९५७ मध्ये जिल्हा लोकल बोर्डाचे अध्यक्ष म्हणून जबाबदारी सांभाळली.
त्यानंतर १९५८ मध्ये जिल्हा काँग्रेसचे सदस्य व सरचिटणीस तसेच प्रदेश काँग्रेस बोर्डाचे सदस्य म्हणूनही त्यांनी काम केले. सार्वजनिक जीवनातील विविध जबाबदाऱ्या स्वीकारताना त्यांनी लोकहिताला केंद्रस्थानी ठेवले.
जिल्हा बँकेच्या माध्यमातून शेतकरी हिताचा विचार
१९५९ पासून सलग वीस वर्षे जिल्हा बँकेचे संचालक म्हणून त्यांनी कार्य केले. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत सहकारी बँकिंगचे महत्त्व लक्षात घेऊन शेतकरी आणि ग्रामीण नागरिकांच्या आर्थिक गरजांशी संबंधित कामात त्यांनी सहभाग घेतला.
शेतकरी, सहकार आणि ग्रामीण विकास या तीनही बाबींना जोडण्याचे त्यांचे प्रयत्न त्यांच्या कार्याची व्यापकता अधोरेखित करतात.
साक्षरता चळवळीशी घट्ट नाते
तात्यासाहेबांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे साक्षरता आणि सामाजिक प्रबोधन.
१९६२ मध्ये महाराष्ट्र साक्षरता अभियानात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. तत्कालीन मुख्यमंत्री कै. यशवंतराव चव्हाण तसेच प्रदेश काँग्रेसचे अध्यक्ष पी. के. सावंत यांच्या उपस्थितीत भडगाव तालुक्यातील वडजी येथे साक्षरता व आदर्श ग्राम गौरव शिबिराचे आयोजन करण्यात आले.
“साक्षरतेचा प्रसार हा समाजाच्या प्रगतीचा पाया आहे,” या विचारातून त्यांनी साक्षरता अभियानाशी आपली नाळ जोडली.
निरक्षरता दूर झाली तर व्यक्तीच्या विचारांना दिशा मिळते, समाजात जागृती निर्माण होते आणि विकासाच्या प्रक्रियेत सामान्य माणसाचा सहभाग वाढतो, या भूमिकेतून त्यांनी शिक्षण आणि साक्षरतेला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन मानले.
शिक्षणप्रसार : तात्यासाहेबांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू
तात्यासाहेबांच्या जीवनकार्याचा सर्वात महत्त्वाचा आणि दूरगामी परिणाम करणारा भाग म्हणजे शिक्षणाचा प्रसार.
ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी शहरांकडे जावे लागू नये, आर्थिक अडचणींमुळे त्यांचे शिक्षण थांबू नये आणि प्रत्येक गावातील मुला-मुलींना शिक्षणाची संधी मिळावी, या उद्देशाने त्यांनी विविध गावांमध्ये शैक्षणिक संस्था उभारण्यासाठी अथक प्रयत्न केले.
१९६१ मध्ये भडगाव तालुका किसान शिक्षण संस्थेची स्थापना करण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला. त्यानंतर कोळगाव आणि गिरड येथे माध्यमिक विद्यालयांची स्थापना करण्यात आली.
१९६७ मध्ये भडगाव येथे लाडकूबाई विद्यामंदिर व कनिष्ठ महाविद्यालयाची उभारणी झाली. त्यानंतर १९६८ मध्ये आमडदे येथे माध्यमिक विद्यामंदिर व कनिष्ठ महाविद्यालयाची स्थापना करण्यात आली.
इतकेच नव्हे तर वडजी, महिंदळे, शिंदी, भातखंडे आणि अंजनविहिरे या गावांमध्येही शिक्षणाचा विस्तार करण्यासाठी त्यांनी अथक प्रयत्न केले.
या शैक्षणिक संस्थांच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील असंख्य विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची दारे खुली झाली. एका अर्थाने तात्यासाहेबांनी केवळ शाळांच्या इमारती उभारल्या नाहीत, तर अनेक कुटुंबांच्या आणि पिढ्यांच्या भवितव्याचा पाया घातला.
शिक्षणातून व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीचा विचार
तात्यासाहेबांच्या दृष्टीने शिक्षण म्हणजे केवळ अक्षरज्ञान नव्हते. विद्यार्थ्यांच्या मनात सद्गुण, सद्विचार, स्वाभिमान, स्वावलंबन, सेवाभाव आणि सामाजिक बांधिलकी निर्माण होणे हे शिक्षणाचे अंतिम उद्दिष्ट असावे, अशी त्यांची भूमिका होती.
त्यामुळे त्यांच्या शैक्षणिक कार्याचा केंद्रबिंदू केवळ संस्था वाढविणे नव्हता, तर चांगला नागरिक घडविणे हा होता.
ग्रामीण आणि वंचित घटकांतील विद्यार्थ्यांना संधी मिळाली पाहिजे, शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध झाले पाहिजे आणि ज्ञानाच्या माध्यमातून समाजातील विषमता कमी झाली पाहिजे, या विचारातून त्यांनी शिक्षणाचा विस्तार केला.
आज या शैक्षणिक संस्थांमधून घडलेल्या अनेक विद्यार्थ्यांनी विविध क्षेत्रांत आपले कर्तृत्व सिद्ध केले आहे. त्यामुळे तात्यासाहेबांचे कार्य एका व्यक्तीचे कार्य न राहता अनेक पिढ्यांच्या यशाशी जोडले गेले आहे.
बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व
तात्यासाहेबांचे जीवन एका क्षेत्रापुरते मर्यादित नव्हते. स्वातंत्र्यलढ्यापासून सार्वजनिक जीवनापर्यंत, ग्रामविकासापासून सहकार क्षेत्रापर्यंत आणि शिक्षणप्रसारापासून साक्षरता चळवळीपर्यंत त्यांनी विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय योगदान दिले.
राजकीय क्षेत्रात सक्रिय असतानाही त्यांनी लोकहिताचे प्रश्न मांडले. सहकार क्षेत्रात काम करताना शेतकरी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार केला. ग्रामपंचायतीत काम करताना स्थानिक विकासाला महत्त्व दिले. आणि शिक्षण क्षेत्रात कार्य करताना पुढील पिढीच्या भवितव्याचा विचार केला.
हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी व्यापकता होती.
आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी वारसा
आजच्या काळात तात्यासाहेबांच्या जीवनाकडे पाहिले असता अनेक मूल्ये आपल्याला शिकता येतात.
देशभक्ती, सामाजिक बांधिलकी, सहकाराची भावना, ग्रामविकासाची जाणीव, शिक्षणाविषयी निष्ठा, साधेपणा, स्वाभिमान आणि सर्वसामान्य माणसासाठी काम करण्याची वृत्ती—ही त्यांच्या जीवनाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये होती.
स्वतःची प्रगती करताना समाजाच्या प्रगतीलाही हातभार लावणे, हीच त्यांच्या कार्याला खरी आदरांजली ठरेल.
त्यांनी पेटवलेली शिक्षणाची ज्योत आजही अनेक विद्यार्थ्यांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करत आहे. त्यांनी उभारलेल्या शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्याच्या पायावर पुढील पिढ्यांनी नवनिर्मितीची इमारत उभारणे, हाच त्यांच्या कार्याचा खरा गौरव ठरेल.
स्मृती अमर राहोत...
३० सप्टेंबर २००१ रोजी कर्मवीर तात्यासाहेब हरी रावजी पाटील यांची प्राणज्योत मालवली. मात्र एखाद्या महान व्यक्तीचे शरीर काळाच्या पडद्याआड जाते; त्यांचे विचार, कार्य आणि त्यांनी घडविलेली माणसे मात्र कायम जिवंत राहतात.
तात्यासाहेबांनी आपल्या आयुष्यात जे काही उभे केले, त्यामागे समाजाच्या सर्वांगीण विकासाची तळमळ होती. शिक्षणाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना नवी दिशा देण्याचे त्यांचे स्वप्न होते. सहकाराच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना बळ देण्याचा प्रयत्न होता. ग्रामविकासाच्या माध्यमातून गावांना सक्षम करण्याची धडपड होती आणि साक्षरतेच्या माध्यमातून समाजाला जागृत करण्याची तळमळ होती.
“माणूस जातो, पण त्याचे कार्य मागे राहते. शरीर नश्वर असते; पण विचार अमर असतात.”
तात्यासाहेबांनी पेटवलेली ज्ञानाची ज्योत पिढ्यान्पिढ्या तेवत राहो. त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा वारसा नव्या पिढीला प्रेरणा देत राहो, हीच त्यांच्या स्मृतींना खरी आदरांजली.
कर्मवीर तात्यासाहेब हरी रावजी पाटील यांच्या पावन स्मृतीस विनम्र अभिवादन!
— सौ. साधनाताई प्रतापराव पाटील माध्यमिक विद्यामंदिर व कनिष्ठ महाविद्यालय, आमडदे
उपशिक्षिका — श्रीमती उज्वला भगवान पाटील.
शब्दांकन आणि मांडणी-:-: दिनेश चौधरी, लोहारा
संपादक-:-दिशा लाईव्ह न्यूज.9309918930
.jpg)
Post a Comment
0 Comments