ज्येष्ठ अभिनेत्री, लावणीसम्राज्ञी मधू कांबीकर यांचे निधन; वयाच्या ७३ व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास लोककला, लावणी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीतील तेजस्वी पर्व काळाच्या पडद्याआड; महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक विश्वात मोठी पोकळी

दिशा लाईव्ह न्यूज :- : मराठी चित्रपटसृष्टी, रंगभूमी आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोककलेच्या क्षेत्रातून एक अत्यंत दुःखद बातमी समोर आली आहे. ज्येष्ठ अभिनेत्री आणि आपल्या दमदार अभिनयाने, नृत्यकौशल्याने तसेच वैशिष्ट्यपूर्ण लावणी सादरीकरणाने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या मधू कांबीकर यांचे पुणे येथे निधन झाले. त्या ७३ वर्षांच्या होत्या. दीर्घ आजाराने त्यांची प्राणज्योत मालवल्याची माहिती त्यांच्या सुनेने दिल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. त्यांच्या निधनाने मराठी मनोरंजनविश्वातील एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले असून, महाराष्ट्राच्या लोककलेच्या क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.

मधू कांबीकर हे नाव केवळ एका अभिनेत्रीपुरते मर्यादित नव्हते. लावणी, लोकनृत्य, लोकनाट्य, रंगभूमी आणि चित्रपट अशा विविध कलामाध्यमांतून त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. ग्रामीण महाराष्ट्रातील मातीतून आलेल्या या कलावंताने आपल्या मेहनतीच्या बळावर राज्याच्या सांस्कृतिक विश्वात मानाचे स्थान मिळवले. त्यांच्या कलेत असलेली सहजता, चेहऱ्यावरील बोलके भाव, ठसकेबाज नृत्यशैली आणि अभिनयातील वास्तवता यामुळे त्या प्रेक्षकांच्या कायम स्मरणात राहिल्या.

बीडच्या मातीतून कलाक्षेत्रापर्यंतचा प्रेरणादायी प्रवास

मधू कांबीकर यांचा जन्म २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील माळेगाव खुर्द येथे झाला. ग्रामीण वातावरणात बालपण गेलेल्या मधू कांबीकर यांनी प्रतिकूल परिस्थितीतून मार्ग काढत कलाक्षेत्रात आपले स्थान निर्माण केले. कला हीच आपली ओळख बनवण्याच्या ध्येयाने त्यांनी नृत्य आणि अभिनयाच्या क्षेत्रात पाऊल टाकले.

कथ्थक नृत्याचे प्रशिक्षण घेतल्यामुळे त्यांच्या नृत्यकलेला शास्त्रीय आधार मिळाला. त्यानंतर लोककलेच्या विविध प्रकारांशी त्यांची नाळ जोडली गेली. १९७३ मध्ये मुंबईतील लालबाग येथील न्यू हनुमान थिएटरमधून त्यांच्या व्यावसायिक कलाप्रवासाला सुरुवात झाली. त्या काळात लोकनाट्य आणि लावणीचे कार्यक्रम हे ग्रामीण तसेच शहरी प्रेक्षकांच्या मनोरंजनाचे महत्त्वाचे माध्यम होते. अशा वातावरणात त्यांनी आपल्या कलेची छाप उमटवली.

सुरुवातीच्या संघर्षापासून लोकप्रियतेच्या शिखरापर्यंतचा त्यांचा प्रवास नव्या पिढीतील कलाकारांसाठी प्रेरणादायी ठरणारा आहे. परिस्थिती कोणतीही असो, कलेवरील निष्ठा आणि सातत्यपूर्ण मेहनत यांच्या जोरावर स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करता येते, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले.

लावणीला दिली वेगळी ओळख

महाराष्ट्राची लावणी ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून तिच्यामध्ये लोकजीवन, सामाजिक वास्तव, भावभावना, विनोद, शृंगार आणि सांस्कृतिक परंपरेचे विविध पैलू सामावलेले आहेत. या लोककलेचे सादरीकरण करताना केवळ नृत्यकौशल्य पुरेसे नसते, तर अभिनय, संगीताची जाण, तालाची समज आणि प्रेक्षकांशी संवाद साधण्याची क्षमता आवश्यक असते. मधू कांबीकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वात या कलागुणांचा सुरेख संगम पाहायला मिळत होता.

त्यांच्या लावणी सादरीकरणात ठसकेबाजपणा आणि अभिनयातील सहजता यांचा मिलाफ होता. चेहऱ्यावरील भाव, देहबोली आणि सादरीकरणातील आत्मविश्वास यामुळे त्यांच्या कार्यक्रमांना रसिकांची पसंती मिळाली. लोककलेच्या पारंपरिक स्वरूपाचा आदर राखत त्यांनी आपल्या सादरीकरणातून प्रेक्षकांशी भावनिक नाते निर्माण केले.

लावणीच्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेचा ठसा व्यापक स्तरावर उमटवला. लोककलेला केवळ मनोरंजन म्हणून न पाहता ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा महत्त्वाचा भाग आहे, याची जाणीव त्यांच्या कलाप्रवासातून होते.

मराठी चित्रपटसृष्टीत अष्टपैलू अभिनयाचा ठसा

मधू कांबीकर यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत विविध स्वरूपाच्या भूमिका साकारून आपल्या अभिनयाची ताकद सिद्ध केली. ‘सतीची पुण्याई’, ‘शापित’, ‘हेच माझं माहेर’, ‘ह्योच नवरा पाह्यजे’, ‘झपाटलेला’, ‘एक होता विदूषक’ आणि ‘रावसाहेब’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी काम केले. या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिका त्यांच्या अभिनयप्रवासातील महत्त्वाचे टप्पे ठरल्या.

विशेष म्हणजे, लोककलेच्या क्षेत्रातून आलेल्या कलाकाराला केवळ नृत्य किंवा लावणीपुरते मर्यादित न ठेवता विविध व्यक्तिरेखा साकारण्याची क्षमता त्यांनी दाखवून दिली. चित्रपटातील भूमिकेची गरज ओळखून अभिनय करणे, व्यक्तिरेखेला साजेशी देहबोली वापरणे आणि प्रसंगानुरूप भाव व्यक्त करणे ही त्यांची जमेची बाजू होती.

मराठी चित्रपटांबरोबरच त्यांनी हिंदी चित्रपटांतही काम केले. त्यामुळे त्यांच्या कलेचा आवाका प्रादेशिक मर्यादांपलीकडे पोहोचला. व्यावसायिक मनोरंजन आणि आशयप्रधान चित्रपट अशा विविध प्रवाहांमध्ये काम करत त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख जपली.

‘एक होता विदूषक’सारख्या चित्रपटांतून कलागुणांचे दर्शन

मराठी चित्रपटसृष्टीतील आशयघन आणि कलात्मक चित्रपटांचा उल्लेख करताना ‘एक होता विदूषक’ या चित्रपटाचे नाव महत्त्वाचे ठरते. अशा चित्रपटांमध्ये लोककलेशी निगडित व्यक्तिरेखा आणि कलाकारांचे अनुभव यांना विशेष स्थान मिळाले. मधू कांबीकर यांच्या चित्रपटप्रवासातही लोककलेचा अनुभव आणि अभिनयातील सहजता हे पैलू प्रकर्षाने दिसून आले.

त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा या केवळ पडद्यावरील भूमिका नव्हत्या; तर लोकजीवनातील विविध भावविश्वाचे दर्शन घडवणाऱ्या होत्या. त्यामुळे त्यांचे योगदान केवळ लोकप्रिय अभिनेत्री म्हणून नव्हे, तर लोकसंस्कृतीशी जोडलेल्या समर्थ कलाकाराच्या रूपातही महत्त्वाचे आहे.