रोटचा सण हा केवळ “पुरणपोळी-खीर खाण्याचा दिवस” नसून खान्देशी मातीशी जोडलेली कौटुंबिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे.

 

दिशा लाईव्ह न्यूज --::--खान्देशातील “रोट” हा सण हा ग्रामीण आणि पारंपरिक खान्देशी संस्कृतीतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण सण मानला जातो. या दिवशी पुरणपोळी, खीर आणि रोट यांना विशेष महत्त्व असते. हा सण केवळ गोडधोड खाण्याचा नसून कुटुंबीयांचे एकत्र येणे, देवपूजा, नवस-परंपरा आणि आनंद वाटून घेणे यांच्याशी जोडलेला आहे.

      रोट म्हणजे काय?

खान्देशात काही भागांत “रोट” हा शब्द विशेष प्रसाद/नैवेद्य आणि त्या निमित्ताने केला जाणारा पारंपरिक सण या अर्थाने वापरला जातो. घरातील श्रद्धेनुसार या दिवशी देवाला नैवेद्य दाखवून कुटुंबातील सर्वजण प्रसाद ग्रहण करतात.

या परंपरेत गहू, गूळ, तूप, दूध, डाळी आणि इतर घरगुती पदार्थांपासून गोड पदार्थ तयार करण्याला महत्त्व असते.

🥣 पुरणपोळी आणि खीरचे विशेष महत्त्व

या सणाच्या जेवणात पुरणपोळी आणि खीर विशेष मानली जाते.

पुरणपोळी :

चणाडाळ, गूळ, वेलची, जायफळ आणि गव्हाचे पीठ यापासून पुरणपोळी केली जाते. तुपासोबत गरमागरम पुरणपोळी खाण्याची खान्देशी पद्धत आजही अनेक घरांमध्ये जपली जाते.

खीर :

दूध, तांदूळ किंवा शेवया, साखर/गूळ, वेलची आणि काजू-बदाम यांचा वापर करून खीर केली जाते. देवाला नैवेद्य दाखवल्यानंतर खीर प्रसाद म्हणून दिली जाते.

       सणामागील भावना

पूर्वीच्या काळात घरात वर्षभर कष्ट करून शेती करणाऱ्या कुटुंबांसाठी असे सण म्हणजे कुटुंबाला एकत्र आणण्याची आणि सुख-दुःख वाटून घेण्याची संधी होती. घरातील महिला पहाटेपासून स्वयंपाकाची तयारी करत, पुरुष शेतीची कामे उरकून पूजा आणि जेवणात सहभागी होत आणि नातेवाईकही एकत्र येत.

त्यामुळे रोटचा सण हा केवळ “पुरणपोळी-खीर खाण्याचा दिवस” नसून खान्देशी मातीशी जोडलेली कौटुंबिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे.

 आजच्या काळातही परंपरा जिवंत

आधुनिक काळात जीवनशैली बदलली असली तरी खान्देशातील अनेक कुटुंबे आजही या सणाच्या निमित्ताने घरात पारंपरिक स्वयंपाक करतात, देवाला नैवेद्य दाखवतात, वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेतात आणि मुलांना या परंपरेची माहिती देतात.

“रोट, पुरणपोळी आणि खीर” हे त्यामुळे खान्देशातील केवळ खाद्यपदार्थ नसून मातीचा सुगंध, घरची ऊब, श्रद्धा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या संस्कृतीची गोड आठवण आहे.

खान्देशातील रोट सणाची पारंपरिक पद्धत

रोट हा घरगुती श्रद्धा, नैवेद्य आणि कुटुंबाच्या मंगलासाठी केला जाणारा पारंपरिक सोहळा म्हणून अनेक कुटुंबांत पाळला जातो. या दिवशी घराची स्वच्छता करून देवघराची पूजा केली जाते आणि घरच्या घरी गोडधोड पदार्थ तयार केले जातात.

पुरणपोळी आणि खीर हा या प्रसंगी केला जाणारा प्रमुख स्वयंपाक मानला जातो. काही घरांमध्ये रोटासाठी स्वतंत्र पदार्थ तयार करून त्याचा देवाला नैवेद्य दाखवण्याची पद्धतही आहे.

🥘 स्वयंपाकाची लगबग

पहाटेपासून घरातील महिला स्वयंपाकाची तयारी सुरू करतात.

चणाडाळ शिजवून त्यात गूळ घालून पुरण तयार केले जाते.

गव्हाच्या पिठाची कणिक भिजवून पुरणपोळी केली जाते.

दूध आणि तांदूळ किंवा शेवयांपासून खीर बनवली जाते.

तूप, दूध, गूळ, वेलची यांचा वापर करून नैवेद्य अधिक रुचकर केला जातो.

तयार झालेला नैवेद्य प्रथम देवाला अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर घरातील मंडळी प्रसाद घेतात.

       रोट सणामागची भावना

या परंपरेचा मुख्य आधार श्रद्धा आणि कुटुंबाचे कल्याण हा आहे. घरात सुख-शांती राहावी, शेती-पिकाला बरकत मिळावी आणि कुटुंब निरोगी राहावे, अशी भावना या सणामागे असते.

पूर्वी संयुक्त कुटुंब पद्धती असल्यामुळे रोटच्या निमित्ताने मुलं, नातवंडं, भाऊ-बहीण आणि नातेवाईक एकत्र येत. त्यामुळे हा दिवस घरातील आनंदाचा दिवस मानला जात असे.

     खान्देशी संस्कृतीची गोडी

खान्देशाच्या ग्रामीण संस्कृतीत अन्नाला विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे “देवाला नैवेद्य आणि नंतर सर्वांनी प्रसाद” ही भावना या परंपरेत दिसते.

पुरणपोळीवर तूप वाढताना, खिरीचा सुगंध दरवळताना आणि घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींच्या हस्ते नैवेद्य दाखवताना तयार होणारे वातावरण म्हणजेच या सणाचे खरे वैशिष्ट्य.

रोट म्हणजे फक्त एक सण नाही; तो खान्देशी कुटुंबव्यवस्था, श्रद्धा, पाहुणचार आणि पारंपरिक खाद्यसंस्कृती यांचा सुंदर संगम आहे.

रोट सण नेमका कधी असतो?

साधारणपणे श्रावण महिन्यात, नागपंचमीनंतर येणाऱ्या पहिल्या रविवारी कानबाईची स्थापना करण्याची परंपरा अनेक भागांत आहे. काही ठिकाणी उत्सव शनिवार–सोमवार असा तीन दिवसांचा असतो. 2026 मध्येही खान्देशातील गावांमध्ये ऑगस्टमध्ये हा उत्सव उत्साहाने साजरा होत असल्याचे स्थानिक वृत्तांत आहेत. 

🪔 कानबाईची स्थापना

कानबाईची प्रतिकृती अनेक घरांत नारळाला साडी, नथ, बिंदी आणि पारंपरिक दागिन्यांनी सजवून केली जाते. घर स्वच्छ करून, रंगरंगोटी करून आणि साडीच्या पडद्यांनी जागा सजवली जाते. काही ठिकाणी कानबाईला पार्वतीचे रूप, तर काही लोकपरंपरांमध्ये इतर देवीरूपांशी जोडले जाते; त्यामुळे तिच्या स्वरूपाबाबत एकच सर्वमान्य कथा नाही. 

 “रोट” नाव कसे पडले?

ही या सणाची सर्वात खास गोष्ट आहे.

कुटुंबातील सदस्यांची संख्या लक्षात घेऊन प्रत्येकासाठी सव्वा मूठ गहू आणि हरभरा डाळ घेण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी सांगितली जाते. ते धान्य चक्कीवर दळून आणले जाते आणि त्यापासून रोटासाठीचा स्वयंपाक केला जातो. 

म्हणून रोट हा त्या धान्यापासून तयार होणाऱ्या पारंपरिक नैवेद्याशी जोडलेला शब्द आहे.

पुरणपोळी आणि खीर

रोटच्या दिवशी घरात मोठा स्वयंपाक होतो. त्यात प्रामुख्याने—

पुरणपोळी

खीर

कटाची आमटी

हरभरा डाळीची आमटी

गंगाफळ/लाल भोपळ्याची भाजी

भजी, पापड

काही भागांत भाजी-भाकरी

असे पदार्थ केले जातात. 

खान्देशी पद्धतीची जाडसर पुरणपोळी आणि साजूक तूप हे विशेष आकर्षण मानले जाते. काही परंपरांमध्ये कांदा-लसूणही वर्ज्य असतो. 

🙏 नैवेद्याचे महत्त्व

संपूर्ण स्वयंपाकातील प्रमुख पदार्थांचा कानबाई मातेला महानैवेद्य दाखवला जातो. रोट हा अन्नाचे प्रतीक मानला जात असल्याने त्याच्या पूजेला अन्नपूर्णा आणि कृषी संस्कृतीशी जोडलेले धार्मिक-सांस्कृतिक महत्त्व दिले जाते. 

बाहेरून दर्शनासाठी येणाऱ्या लोकांना काही ठिकाणी लाह्या, फुटाणे, साखर किंवा काकडीचा प्रसाद दिला जातो, तर मुख्य रोटाचा प्रसाद भाऊबंदकीतील सदस्यांपुरता ठेवण्याची परंपरा काही कुटुंबांत आहे. 

हा “भाऊबंदकीचा सण” का?

रोटचे सर्वात सुंदर वैशिष्ट्य म्हणजे गावाबाहेर नोकरी-व्यवसायासाठी गेलेली मंडळीही या निमित्ताने मूळ गावी परततात.

भाऊ, बहिणी, मुले, नातवंडे, नातेवाईक एकत्र येतात. जुने मतभेद बाजूला ठेवून भेटीगाठी होतात. त्यामुळे कानबाईचा उत्सव हा कौटुंबिक आणि सामाजिक एकतेचा सण म्हणूनही पाहिला जातो. �

🎶 रात्रीचा उत्सव

काही गावांत रात्री जागरण, भजने, भारुडे, पारंपरिक कानबाईची गाणी, झिम्मा-फुगडी असे कार्यक्रम होतात. महिलांचा सहभाग विशेष असतो. �

     कृषी संस्कृतीशी नाते

हा सण श्रावणात येत असल्याने शेती, पाऊस, पीक आणि अन्नधान्य यांच्याशी त्याचा जवळचा संबंध आहे. म्हणूनच गहू, हरभरा, भाजीपाला आणि अन्नाला या उत्सवात विशेष स्थान आहे. रोट म्हणजे एका अर्थाने “अन्नपूर्णेची पूजा” अशी लोकमान्यता आहे. 

थोडक्यात सांगायचे तर—

“रोट म्हणजे खान्देशातील पुरणपोळी आणि खिरीचा फक्त सण नाही; तो कानबाई मातेची श्रद्धा, शेतकऱ्याच्या अन्नधान्याबद्दलची कृतज्ञता, घराची स्वच्छता, भाऊबंदकीची एकजूट आणि आपल्या मातीशी असलेले नाते जपणारा खान्देशचा आगळावेगळा लोकउत्सव आहे.”